Qizilqum fosforitlarini qayta ishlash chiqindisi — fosfogipsdan nodir yer elementlarini ajratib olishning fizik-kimyoviy asoslari va texnologik yechimlari

Hakimova, Madinabonu, Ismoilov, Muminjon

FarDU ilmiy xabarlari · 2026-yil

Annotatsiya

Ushbu sharh maqolasining maqsadi — Qizilqum fosforitlarini sulfat kislotali qayta ishlash chiqindisi bo‘lgan fosfogipsdan nodir yer elementlarini (NYE) ajratib olishning fizik-kimyoviy asoslari va texnologik yechimlari bo‘yicha xalqaro va mahalliy ilmiy adabiyotlarni tizimli tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot metodi sifatida Scopus, Web of Science, ScienceDirect, Google Scholar, eLIBRARY.ru va milliy ilmiy bazalarda 1950–2026-yillarda chop etilgan manbalar kalit so‘zlar bo‘yicha izlandi, tanlab olingan 31 ta manba qiyosiy-tahliliy usulda umumlashtirildi. Tahlil natijalariga ko‘ra, fosfogipsdagi NYE lar gips kristall panjarasida izomorf o‘rin olgan, qoldiq fosfat va ftorid fazalari bilan bog‘langan hamda eruvchan tuzlar shaklida uchraydi. Cho‘kindi fosforitlardan olingan fosfogipsda NYE ni yuvish darajasi magmatik apatit fosfogipsiga nisbatan sezilarli past (2 M H2SO4 da mos ravishda 34% va 85%), nitrat kislotali yuvish esa 80% dan yuqori ajratishni ta’minlasa-da, gipsning katta qismini eritib yuborishi ko‘rsatilgan. Kinetik tadqiqotlarda jarayon qisqaruvchi yadro modeli bilan tavsiflanib, cheklovchi bosqich sifatida fazalararo o‘tish va mahsulot qatlami orqali diffuziya qayd etilgan. Xulosa qilib aytganda, Qizilqum fosfogipsi bo‘yicha NYE ma’lumotlarining yetishmasligi asosiy ilmiy bo‘shliq hisoblanadi; dastlabki suvli yuvish, selektiv kislotali yuvish, D2EHPA bilan ekstraksiya va gipsni utilizatsiya qilishni birlashtirgan konseptual sxema hamda kelgusi tadqiqot yo‘nalishlari taklif etildi.

Maqola ma’lumotlari
MualliflarHakimova, Madinabonu, Ismoilov, Muminjon
JurnalFarDU ilmiy xabarlari
NashriyotFarg‘ona davlat universiteti
ISSN2010-8419, 2181-1571
Nashr sanasi2026-10-30
Jild7
Son5
Betlar88-100
TilO‘zbek
Ilmiy sohaKimyo
Indeksga qo‘shilgan2026-10-31

Maqolaning asl sahifasi

Kalit so‘zlar

fosfogips, nodir yer elementlari, Qizilqum fosforitlari, kislotali yuvish, qisqaruvchi yadro modeli, suyuqlik ekstraksiyasi, D2EHPA, texnogen chiqindilar, aylanma iqtisodiyot., phosphogypsum, rare earth elements, Kyzylkum phosphorites, acid leaching, shrinking core model, solvent extraction, D2EHPA, technogenic waste, circular economy.

Ilmiy soha

Kimyo

Iqtibos keltirish

APAHakimova, Madinabonu, & Ismoilov, Muminjon (2026). QIZILQUM FOSFORITLARINI QAYTA ISHLASH CHIQINDISI — FOSFOGIPSDAN NODIR YER ELEMENTLARINI AJRATIB OLISHNING FIZIK-KIMYOVIY ASOSLARI VA TEXNOLOGIK YECHIMLARI. FarDU ilmiy xabarlari, 7(5), 88-100. https://journal.fdu.uz/main/article/7820
GOST (OAK)Hakimova, Madinabonu, Ismoilov, Muminjon QIZILQUM FOSFORITLARINI QAYTA ISHLASH CHIQINDISI — FOSFOGIPSDAN NODIR YER ELEMENTLARINI AJRATIB OLISHNING FIZIK-KIMYOVIY ASOSLARI VA TEXNOLOGIK YECHIMLARI // FarDU ilmiy xabarlari. – 2026. – T. 7, № 5. – B. 88-100.
MLAHakimova, Madinabonu, and Ismoilov, Muminjon. “QIZILQUM FOSFORITLARINI QAYTA ISHLASH CHIQINDISI — FOSFOGIPSDAN NODIR YER ELEMENTLARINI AJRATIB OLISHNING FIZIK-KIMYOVIY ASOSLARI VA TEXNOLOGIK YECHIMLARI.” FarDU ilmiy xabarlari, 7(5), 88-100, 2026. https://journal.fdu.uz/main/article/7820
ChicagoHakimova, Madinabonu, and Ismoilov, Muminjon. “QIZILQUM FOSFORITLARINI QAYTA ISHLASH CHIQINDISI — FOSFOGIPSDAN NODIR YER ELEMENTLARINI AJRATIB OLISHNING FIZIK-KIMYOVIY ASOSLARI VA TEXNOLOGIK YECHIMLARI.” FarDU ilmiy xabarlari, 7(5), 88-100 (2026). https://journal.fdu.uz/main/article/7820
HarvardHakimova, Madinabonu, and Ismoilov, Muminjon (2026) ‘QIZILQUM FOSFORITLARINI QAYTA ISHLASH CHIQINDISI — FOSFOGIPSDAN NODIR YER ELEMENTLARINI AJRATIB OLISHNING FIZIK-KIMYOVIY ASOSLARI VA TEXNOLOGIK YECHIMLARI’, FarDU ilmiy xabarlari, 7(5), 88-100. https://journal.fdu.uz/main/article/7820
BibTeX
@article{hakimovamadinabonu2026,
  title = {QIZILQUM FOSFORITLARINI QAYTA ISHLASH CHIQINDISI — FOSFOGIPSDAN NODIR YER ELEMENTLARINI AJRATIB OLISHNING FIZIK-KIMYOVIY ASOSLARI VA TEXNOLOGIK YECHIMLARI},
  author = {Hakimova, Madinabonu and Ismoilov, Muminjon},
  journal = {FarDU ilmiy xabarlari},
  year = {2026},
  volume = {7},
  number = {5},
  pages = {88-100},
  url = {https://journal.fdu.uz/main/article/7820}
}

Boshqa maqola uchun iqtibos tayyorlash

FarDU ilmiy xabarlari jurnalidan boshqa maqolalar

FarDU ilmiy xabarlari — barcha maqolalar · 2026-yil arxivi

Kimyo sohasidagi boshqa maqolalar

Kimyo sohasidagi OAK jurnallari