Klaster korxonalarining moliyaviy barqarorligiga ta’sir etuvchi risk omillarini ekonometrik baholash va modellashtirish

Turg‘unov , Abdulla

Innovations in Science and Technologies · 2026-yil

Annotatsiya

Maqolada klaster zanjiridagi korxonalarning to‘lov qobiliyati, debitorlik qarzdorligi va rentabellik ko‘rsatkichlariga makro- va mikroiqtisodiy risk omillarining ta’sirini panel ma’lumotlar tahlili asosida ekonometrik baholash metodologiyasi ishlab chiqilgan va imitatsion ma’lumotlarda sinovdan o‘tkazilgan. Maqsad — joriy likvidlik, debitorlik qarzdorligi ulushi va aktivlar rentabelligi uchun to‘g‘ri spetsifikatsiyani tanlash, klasterdagi tovar krediti orqali risk yuqishini o‘lchash va stress-testlash tartibini shakllantirish. Modelga to‘rt makro omil (inflyatsiya, stavka, kurs, xomashyo narxi), beshta korxona omili, foiz yuki kanali va hamkorlarning oldingi davrdagi debitorlik qarzdorligi kiritilgan. Real korxona ma’lumotlari ochiq manbalarda mavjud bo‘lmagani sababli metodologiya haqiqiy parametrlari ma’lum imitatsion panelda (24 klaster, 144 korxona, 32 chorak) sinovdan o‘tkazildi; panel yaratish parametrlari va tenglamalar to‘liq keltirilgan, natijalarni aynan takrorlash mumkin. Baholashda qo‘shma, tasodifiy va qat’iy effektli modellar, klaster darajasida mustahkam standart xatolar, Mundlak–Hausman va Vulridj testlari, logit erta ogohlantirish modeli hamda 500 takrorli Monte-Karlo qo‘llandi. Qat’iy effektli baholovchi tekshirilgan parametrlarni siljishsiz tikladi, 95 %-li ishonch oralig‘i qamrovi 95–96 % ni tashkil etdi; klasterlanmagan standart xatolarda qamrov 63–86 % gacha tushdi. Qo‘shma eng kichik kvadratlar qarz yuki ta’sirini 27 % ga kamaytirib ko‘rsatdi. Hamkorlar debitorlik qarzdorligi koeffitsiyenti uchala tenglamada ham statistik ahamiyatli bo‘lib, klaster ichida zarbani taxminan 1,6 barobar kuchaytirishini ko‘rsatdi. Logit modelning tanlanmadan tashqari AUC ko‘rsatkichi 0,956 bo‘ldi. Kombinatsiyalangan stress-stsenariyda aktivlar rentabelligi o‘rtacha 3,4 p.p. pasaydi. Protokol beshta makroiqtisodiy stress-stsenariyni (kurs, stavka, inflyatsiya, xomashyo narxi va ularning kombinatsiyasi) hamda logit asosidagi erta ogohlantirish chegarasini o‘z ichiga oladi. Cheklovlar va real ma’lumotlarga o‘tish shartlari muhokama qilingan; natijalar real klasterlar haqida empirik xulosa emas, metodologiya sinovi hisoblanadi.

Maqola ma’lumotlari
MualliflarTurg‘unov , Abdulla
JurnalInnovations in Science and Technologies
NashriyotТошкент давлат иқтисодиёт университети
ISSN3030-3451
Nashr sanasi2026-09-23
Jild3
Son9
Betlar319-330
TilO‘zbek
Ilmiy sohaIqtisodiyot
Indeksga qo‘shilgan2026-09-24

Maqolaning asl sahifasi

Kalit so‘zlar

klaster, moliyaviy barqarorlik, panel ma’lumotlar, qat’iy effektli model, tovar krediti, risk yuqishi, mustahkam standart xatolar, erta ogohlantirish, stress-testlash, Monte-Karlo simulyatsiyasi.

Ilmiy soha

Iqtisodiyot

Iqtibos keltirish

APATurg‘unov , Abdulla (2026). KLASTER KORXONALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI RISK OMILLARINI EKONOMETRIK BAHOLASH VA MODELLASHTIRISH. Innovations in Science and Technologies, 3(9), 319-330. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1733
GOST (OAK)Turg‘unov , Abdulla KLASTER KORXONALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI RISK OMILLARINI EKONOMETRIK BAHOLASH VA MODELLASHTIRISH // Innovations in Science and Technologies. – 2026. – T. 3, № 9. – B. 319-330.
MLATurg‘unov , Abdulla. “KLASTER KORXONALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI RISK OMILLARINI EKONOMETRIK BAHOLASH VA MODELLASHTIRISH.” Innovations in Science and Technologies, 3(9), 319-330, 2026. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1733
ChicagoTurg‘unov , Abdulla. “KLASTER KORXONALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI RISK OMILLARINI EKONOMETRIK BAHOLASH VA MODELLASHTIRISH.” Innovations in Science and Technologies, 3(9), 319-330 (2026). https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1733
HarvardTurg‘unov , Abdulla (2026) ‘KLASTER KORXONALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI RISK OMILLARINI EKONOMETRIK BAHOLASH VA MODELLASHTIRISH’, Innovations in Science and Technologies, 3(9), 319-330. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1733
BibTeX
@article{turgunovabdulla2026,
  title = {KLASTER KORXONALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI RISK OMILLARINI EKONOMETRIK BAHOLASH VA MODELLASHTIRISH},
  author = {Turg‘unov , Abdulla},
  journal = {Innovations in Science and Technologies},
  year = {2026},
  volume = {3},
  number = {9},
  pages = {319-330},
  url = {https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1733}
}

Boshqa maqola uchun iqtibos tayyorlash

Innovations in Science and Technologies jurnalidan boshqa maqolalar

Innovations in Science and Technologies — barcha maqolalar · 2026-yil arxivi

Turg‘unov , Abdulla — boshqa maqolalari

Iqtisodiyot sohasidagi boshqa maqolalar

Iqtisodiyot sohasidagi OAK jurnallari