Kundalik adabiyotshunoslikda murakkab tipologik tasnifga ega bo‘lgan janrdir. Tadqiqotchilar kundaliklarning bir necha turini ajratib ko‘rsatadilar va har bir tur o‘ziga xos funksional vazifani bajaradi. Birinchi tur – intim (shaxsiy) kundalik bo‘lib, u faqat muallifning o‘zi uchun yoziladi va eng tabiiy, bezasiz shaklga ega bo‘ladi. Bunday kundaliklar muallifning o‘limidan keyin nashr etilishi yoki umuman e’lon qilinmasligi mumkin. A.Frankning kundaligi, M.Bashkirtseva kundaliklari bu turning yorqin namunalari sanaladi. Kundalik janrining shakllanishida mualliflarning o‘zlari ham janr tabiatiga doir mulohazalar yuritgan. Masalan, Y.Nagibin o‘z kundaligida bunday deya fikr bildiradi, “Bu kitobning nomi – kundalik. U aslida shundaymi? “Kundalik” so‘zining o‘zida kunlarning qayd etilishi talqin etiladi; u har kuni yuritiladi va har bir yozuvning sanasi ko‘rsatiladi. Aniq xronologik tartib, voqealar va kechinmalarni qayd etish – kundalikdan talab qilinadigan asosiy shart” 44. Bu fikr janrning eng muhim mezonlaridan biri xronologik ketma-ketlik va faktlar aniqligini tasdiqlaydi. Kundalik janri tarixiy rivojlanish jarayonida o‘zgarishlarga uchragan. Dastlab mualliflar e’tiborini tashqi voqealar va tarixiy kontekstga qaratgan bo‘lsa, bunday yozuvlarga zamonaviy o‘quvchilarning qiziqishi ko‘pincha boshqa manbalar yetishmasligi bilan izohlanadi. Keyinchalik esa yozuvchilar diqqat markazini insonning ichki dunyosiga, ruhiy kechinmalariga, fikr-mulohazalariga va subyektiv tajribalariga yo‘naltirgan. F.Kafka kundaliklarida “Men” obrazi nihoyatda rang-barang ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi: “Men-o‘g‘il” (ota va ona bilan o‘zaro munosabatlar), “Men-aka/uka” (opa-singillari bilan muloqot), “Men-do‘st” (Maks Brod bilan munosabatlar), “Men-sevuvchi” (Felitsiya 44 Нагибин Ю. Дневник. – М.: Подкова, 1996. – С. 5. bilan aloqalar), “Men-bemor” (kasallik holatining tasviri), “Men-fuqaro” (Kafka yashagan davrga xos tarixiy kontekstning ifodalanishi), “Men-xodim” (xizmat faoliyati va uning mashaqqatlari tavsifi), nihoyat “Men-yozuvchi”. Quyida yozuvchining kundaliklarida aks etgan ushbu “Men” qiyofalarining har biri alohida tahlil qilinadi. Urushgacha bo‘lgan davrlarda Kafka kundaliklarida Pragadagi adabiy doiralardagi mehmonxonalar va adabiy yig‘ilishlarga tashriflarini ham batafsil qayd etgan, jumladan Oskar Baum bilan bo‘lgan uchrashuvlarda o‘z asarlarini ham o‘qigan. Qiziqarli jihati shundaki, u eshitgan ko‘plab asarlarni yuqori baholagan, xususan Maks Brodning ishlari: “…Uning asarlarini qanchalik hayrat bilan ko‘rmayman, ular oldimda butun, boshqalarning aralashuvidan himoyalangan holda yotgan bo‘lsa ham, shu kichik kitob sharhlari uchun yozgan har bir jumlasi meni imkon qadar ko‘maklashishga majbur qiladi». Shu bilan Kafka o‘zini adabiy jihatdan ustun his qilmas, aksincha, u eshitgan asarlarni baholashda o‘zini boshqa yozuvchilar bilan tenglashtirishga intilgan. Alber Kamyuning yozuv daftarlari ilk bor 1935-yil may oyida shakllanib, ularni 1959- yil iyul oyigacha davom ettirgan. Shu bilan birga, mahalliy va xalqaro nashriyotlar bu asarlarni “yozuv daftarlari” (carnets) deb atashiga qaramay, faqatgina shu janrga tegishli deb hisoblash to‘liq adolatli emas. Chunki Kamyu yozuvlarining mazmuni va funksiyasi faqat kundalik turmush yoki oddiy qaydlar bilan chegaralanmagan. Yozuvlarni ikki asosiy guruhga ajratish mumkin, bular sanasi ko‘rsatilgan va vaqti ko‘rsatilmagan yozuvlardir. Masalan, 1936-yilda Kamyu birinchi bor shunday fikr bildiradi: “Men ob-havo kundaligini yuritishim kerak edi. Kecha quyosh shunchalik ravshan porlaganki, ko‘rfaz yorug‘lik bilan titrab turardi, go‘yo nam lablar singari. Men esa butun kun ishladim.” Bu yozuvdan ko‘rinib turibdiki, u kundalik voqealarni qayd etishdan ko‘ra, atrof-muhitdan olgan ta’sir va hayratini ifodalagan. Jan-Pol Sartr ijodida kundalik shakli ikki xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Birinchisi badiiy asar tarkibida, xususan, “Ko‘ngil aynishi” romanida qo‘llangan kundalik shaklidir. Ikkinchisi esa yozuvchining shaxsiy qaydlari bo‘lib, ular “G‘alati urush kundaliklari” nomi bilan ma’lum va Ikkinchi jahon urushining dastlabki yillarini qamrab oladi. Shu nuqtayi nazardan, avvalo 1938-yilda yaratilgan badiiy kundalik shaklini tahlil qilish, keyin esa roman nashridan bir yil o‘tib yuritila boshlangan shaxsiy kundaliklarga murojaat qilish maqsadga muvofiqdir. “Ko‘ngil aynishi” romani o‘ziga xos doiraviy kompozitsiyaga ega. Asar boshida berilgan “noshirlar izohi” roman uchun muqaddima vazifasini bajaradi va matnning kundalik sifatida qabul qilinishiga zamin yaratadi. Bunday kompozitsion usul bir necha jihatdan izohlanadi. Avvalo, u romantizm davri adabiyotida uchraydigan “topilgan qo‘lyozma” yoki “noshir tomonidan taqdim etilgan matn” an’anasiga yaqin turadi. Shunga o‘xshash usul E.T.A.Hoffmanning “Mushuk Murr” hamda A.S.Pushkinning “Belkin qissalari” kabi asarlarida ham kuzatiladi. Mazkur badiiy vosita matnga hujjatlilik ohangini beradi va o‘quvchida voqealar bevosita qahramon qaydlari orqali yetkazilayotgandek tasavvur uyg‘otadi. O‘zbek adabiyotida kundalik janri masalasini faqat shaxsiy yozuvlar, xotira qaydlari yoki muallifning kundalik hayotiga oid ma’lumotlar yig‘indisi sifatida talqin qilish yetarli emas. Kundalik badiiy tafakkurda shaxsning o‘zini kuzatishi, vaqtni ichki kechinma orqali anglash, voqelikni individual idrok bilan qayta tartibga solish va yozuvchi “men”ining estetik markazga aylanishi bilan bog‘liq murakkab janriy hodisadir. Shu bois kundalik shakli adabiy jarayonda ikki xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Birinchi ko‘rinishda u mustaqil janr sifatida, ya’ni muallifning kuzatuvlari, o‘y-fikrlari, xotiralari, ijtimoiy-estetik qarashlari jamlangan alohida matn tarzida yuzaga chiqadi. Ikkinchi ko‘rinishda esa kundalik elementlari roman, qissa, esse, memuar yoki tarixiy nasr tarkibiga singib, asarning psixologik qatlamini chuqurlashtiruvchi kompozitsion vositaga aylanadi. Kundalik janrining o‘zbek adabiyoti doirasida shakllanishi uzoq madaniy xotira bilan bog‘liq. Bu jarayonda sharqona tazkira, safarnoma, voqeanoma, tarixiy xotira va memuar an’analarining ta’siri seziladi. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari bu yo‘nalishdagi eng yirik badiiy-tarixiy tajriba sifatida baholanadi. Asar qat’iy ma’nodagi zamonaviy kundalik emas, biroq unda muallifning voqelikni bevosita kuzatishi, hodisaga shaxsiy munosabat bildirishi, tabiat manzaralari, ruhiy holat va tarixiy tafsilotni bir matn maydonida jamlashi kundalik tafakkuriga xos muhim belgilarni yuzaga chiqaradi. Bobur voqea ortidan darhol hukm chiqaruvchi tarixchi emas, balki o‘z taqdirini tarixiy jarayon bilan birga anglaydigan adib sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli “Boburnoma” keyingi davr o‘zbek nasrida shaxsiy idrok va tarixiy xotira uyg‘unligiga asoslangan yozuv shakllari uchun muhim asos vazifasini bajargan. “Boburnoma”dan keyingi davrlarda o‘zbek adabiyotida kundalik tafakkuriga yaqin yozma shakllar turli ko‘rinishlarda davom etgan. XVI–XVIII asrlardagi tazkira an’anasi Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro”si, Mutribiyning tazkirasi, keyinchalik Mushfiqiyning yozmalari ham garchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri kundalik sanalmasa-da, shaxsiy kuzatuv, individual baho va muallifning estetik pozitsiyasini ifodalovchi unsurlarni o‘zida saqlaydi. Bu shakllar Yevropa adabiy an’anasidagi kundalik bilan tipologik mushtaraklikka ega, chunki ularda ham muallif “men”i adabiy hodisaga baho beruvchi mustaqil ovoz sifatida namoyon bo‘ladi.
| Mualliflar | G'ulomov, Doniyorbek Dilshodjon o'g'li, Xoshimov, Doniyor Dilshod o'g'li |
|---|---|
| Jurnal | Қўқон ДПИ. Илмий хабарлар |
| Nashr sanasi | 2026-07-14 |
| Jild | 8 |
| Son | 05 |
| Betlar | 247-250 |
| Til | Ingliz |
| DOI | 10.70728/b.series.fil.v08.i05.031 |
DOI: 10.70728/b.series.fil.v08.i05.031 · Maqolaning asl sahifasi
safarnoma, Boburnoma,carnets
This article examines the role and significance of lexical transformations in the translation of English publicistic texts into Uzbek. The study focuses on translation techniques such as concretization, generalization…
Ushbu maqola ingliz tilida obyekt sintaksemali gaplarni sintaksemik tahlil qilishga bag‘ishlangan. Gapni an’anaviy sintaktik tahlil qilish — ya’ni bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarga ajratish usuli — gap…
This article investigates the linguocultural peculiarities of phraseological units containing clothing components in English and Uzbek. Phraseological units reflect the cultural worldview, traditions, mentality, and…
Ushbu maqola Mavlono Jaloliddin Rumiy hayoti va ijodini tadqiq qilgan olimlar hamda ularning asarlari haqida yozilgan. J.Rumiy ijodini nafaqat sharq adabiyotshunoslari, balki g‘arb mamlakatlari tadqiqotchilari bir necha…
mazkur maqolada badiiy matnda “aldangan kutilganlik” fenomenining lingvistik va pragmatik xususiyatlari tahlil qilingan, maqolada rus formal maktabi, struktur tilshunoslik va pragmatika yondashuvlari asos qilib olingan…
This study investigates discourse analysis by integrating both linguistic and communicative aspects. It demonstrates that language should not be treated merely as a set of grammatical rules but as a dynamic social…
This article explores word order variation in Azerbaijani and Turkish proverbs, arguing that such variation constitutes not a mere deviation from grammatical norms but a functionally motivated syntactic strategy. The…
Ushbu maqolada Nobel mukofoti laureati Ernest Xemingueyning badiiy nasrida lingvopoetik xususiyatlar ko‘p qirrali metodologik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot “aysberg” nazariyasining mohiyatini, minimal…
В статье рассматривается энантиосемия как когнитивно- семантическая категория, характеризующаяся совмещением противоположных значений в структуре одной языковой единицы. Автор анализирует современные подходы к…
Mazkur maqola ingliz va o‘zbek tillarida to‘y marosimlariga oid soʻzlarning lingvokulturologik tadqiqi xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda ushbu konseptning ingliz va o‘zbek tillarida shakllanishi, semantik…