O‘zbekiston temir yo‘l transporti tizimini innovatsion rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari

Bekbayeva , Feruza

Innovations in Science and Technologies · 2026-yil

Annotatsiya

Maqolada temir yo‘l transporti tizimini innovatsion rivojlantirishning nazariymetodologik asoslari ishlab chiqilgan. Tadqiqotning dolzarbligi shu bilan izohlanadiki, «transportni innovatsion rivojlantirish» iborasi keng qo‘llanilsa-da, uning mazmuni qat’iy belgilanmagan va darajasini o‘lchash apparati mavjud emas. Tadqiqotda innovatsiyalar nazariyasi, evolyutsion iqtisodiyot, innovatsion tizimlar konsepsiyasi, yo‘l bog‘liqligi (path dependence) nazariyasi va tarmoq sanoatlari iqtisodiyoti qoidalari uyg‘unlashtirilib, besh darajali nazariy-metodologik karkas shakllantirilgan. Muallif tomonidan «temir yo‘l transporti tizimini innovatsion rivojlantirish» tushunchasining ta’rifi berilgan, uning subyekt-obyekt tuzilmasi ochib berilgan hamda tarmoq innovatsiyalarining beshta mezon bo‘yicha klassifikatsiyasi taklif etilgan. Tadqiqotning asosiy metodologik natijasi — OECD va Yevropa Komissiyasining Birlashgan tadqiqot markazi metodikasining o‘n bosqichiga asoslangan integral indeks (ITRI) hisoblash usuli. Indeks beshta blok va 20 ta indikatordan tashkil topgan bo‘lib, normallashtirish etalonga nisbatan masofa usulida, vaznlash ekspert usulida (Kendall koeffitsienti W=0,79; p<0,01) amalga oshirilgan. Metodika O‘zbekiston temir yo‘l transporti misolida 2021–2025-yillar uchun sinovdan o‘tkazildi: integral indeks 0,354 dan 0,595 gacha o‘sdi, ya’ni tizim «shakllanayotgan» darajadan «rivojlanayotgan» darajaga o‘tdi. Eng zaif bo‘g‘inlar ilmiy-kadrlar (0,384) va institutsional (0,541) bloklar bo‘lib chiqdi. Sezgirlik tahlili vaznlar ±20 foizga o‘zgartirilganda natijalarning barqarorligini tasdiqladi (variatsiya koeffitsienti 1,0 foiz). Bloklar kesimidagi tahlil natijalari 2030-yilga borib integral indeksning 0,847 darajasiga yetib, tizimning «yetuk» toifaga o‘tishi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqotda tarmoq innovatsiyalarining mazmuni, yangilik darajasi, qo‘llash obyekti, tarqalish ko‘lami va manbasi bo‘yicha klassifikatsiyasi hamda oltita metodologik tamoyil tizimi asoslangan. Yo‘l bog‘liqligi nazariyasi asosida 1520 mm izli standartning qulflanish samarasi va uning innovatsion traektoriyaga ta’siri tahlil qilinib, qulflanish innovatsiyani to‘xtatmasligi, balki uni cheklovni aylanib o‘tish yechimlariga yo‘naltirishi ko‘rsatilgan.

Maqola ma’lumotlari
MualliflarBekbayeva , Feruza
JurnalInnovations in Science and Technologies
NashriyotТошкент давлат иқтисодиёт университети
ISSN3030-3451
Nashr sanasi2026-08-15
Jild3
Son8
Betlar21-33
TilO‘zbek
Ilmiy sohaIqtisodiyot
Indeksga qo‘shilgan2026-08-26

Maqolaning asl sahifasi

Kalit so‘zlar

temir yo‘l transporti, innovatsion rivojlanish, nazariy-metodologik asoslar, integral indeks, yo‘l bog‘liqligi, texnologik qulflanish, innovatsion tizim, kompozit indikator, normallashtirish, sezgirlik tahlili.

Ilmiy soha

Iqtisodiyot

Iqtibos keltirish

APABekbayeva , Feruza (2026). O‘ZBEKISTON TEMIR YO‘L TRANSPORTI TIZIMINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI. Innovations in Science and Technologies, 3(8), 21-33. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1693
GOST (OAK)Bekbayeva , Feruza O‘ZBEKISTON TEMIR YO‘L TRANSPORTI TIZIMINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI // Innovations in Science and Technologies. – 2026. – T. 3, № 8. – B. 21-33.
MLABekbayeva , Feruza. “O‘ZBEKISTON TEMIR YO‘L TRANSPORTI TIZIMINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI.” Innovations in Science and Technologies, 3(8), 21-33, 2026. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1693
ChicagoBekbayeva , Feruza. “O‘ZBEKISTON TEMIR YO‘L TRANSPORTI TIZIMINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI.” Innovations in Science and Technologies, 3(8), 21-33 (2026). https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1693
HarvardBekbayeva , Feruza (2026) ‘O‘ZBEKISTON TEMIR YO‘L TRANSPORTI TIZIMINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI’, Innovations in Science and Technologies, 3(8), 21-33. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1693
BibTeX
@article{bekbayevaferuza2026,
  title = {O‘ZBEKISTON TEMIR YO‘L TRANSPORTI TIZIMINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI},
  author = {Bekbayeva , Feruza},
  journal = {Innovations in Science and Technologies},
  year = {2026},
  volume = {3},
  number = {8},
  pages = {21-33},
  url = {https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1693}
}

Boshqa maqola uchun iqtibos tayyorlash

Innovations in Science and Technologies jurnalidan boshqa maqolalar

Innovations in Science and Technologies — barcha maqolalar · 2026-yil arxivi

Bekbayeva , Feruza — boshqa maqolalari

Iqtisodiyot sohasidagi boshqa maqolalar

Iqtisodiyot sohasidagi OAK jurnallari