O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodiyotining eng murakkab va serqirra yo‘nalishlaridan biri hisoblangan baxshichilik san’ati shunchaki adabiy hodisa emas, balki milliy o‘zlikni anglashning sinkretik shakli, xalqning tarixiy xotirasi va estetik ideallarining jonli ifodasidir. Ushbu san’at turining genezisi insoniyat sivilizatsiyasining ilk bosqichlariga, xususan, qadimgi turkiy xalqlarning mifologik tafakkuri va ijtimoiy tuzilmasiga borib taqaladi. "Baxshi" termini o‘zining etimologik ildizlariga ko‘ra, faqatgina doston aytuvchi ijrochini emas, balki jamiyatning ma’naviy yetakchisi, bilimdon ustozi va hatto g‘ayritabiiy kuchlar bilan muloqot qiluvchi shaxsni anglatgan. Sivilizatsiya taraqqiyoti davomida ushbu tushuncha sanskritcha "bhikshu" (o‘qituvchi, bilimdon), mo‘g‘ulcha "baqsi" (yozuvchi, kotib) va qadimgi turkiy tillardagi "bilim egasi" kabi ma’no qatlamlarini o‘zida mujassam etib, vaqt o‘tishi bilan badiiy-estetik ixtisoslashuv jarayonini boshidan kechirdi. Bugungi kunda baxshichilik san’ati o‘zida shoirlik (improvizatsiya), sozandalik (musiqiy mahorat), xonandalik (vokal san’ati) va aktyorlik (dramatik ijro) qirralarini birlashtirgan noyob madaniy fenomen sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu sinkretizm baxshiga nafaqat matnni yetkazuvchi, balki har bir ijro jarayonida dostonni qaytadan yaratuvchi ijodkor maqomini beradi. Baxshichilik san’atining ilmiy-nazariy asoslarini tadqiq etishda uning tarixiy evolyutsiyasi va atamalarning semantik o‘zgarishini o‘rganish fundamental ahamiyatga ega. Zero, har bir dostonchilik maktabi va undagi individual ijro uslubi asrlar davomida shakllangan an’anaviy qoliplar hamda ustoz-shogirdlik silsilasi zanjirida rivojlanib kelgan. Bu jarayonda baxshining ijtimoiy funksiyasi faqat ko‘ngilochar xarakterda bo‘lmay, balki xalqning axloqiy mezonlarini shakllantirish, vatanparvarlik va qahramonlik g‘oyalarini targ‘ib qilishga xizmat qilgan. Ma’lumki, o‘zbek dostonchilik an’anasi o‘zining janriy ko‘lami va badiiy mukammalligi bilan jahon folkloristikasida alohida o‘rin egallaydi. Ayniqsa, baxshilarning epik xotira imkoniyatlari va minglab misralarni badihago‘ylik yo‘li bilan kuylashi ularning intellektual salohiyatidan dalolat beradi. Mazkur jarayonlarni tizimli o‘rganish borasida filologiya fanlari doktori Nasim Ochilov shunday yozadi: "Baxshichilik san’atining xalqaro miqyosda e’tirof etilishi, uning insoniyat nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilishi zamirida asrlar davomida sayqallanib kelgan ulkan ma’naviy xazina yotadi. Har bir darslik va ilmiy tadqiqot ushbu xazinaning ochilmagan qirralarini ko‘rsatib berishi lozim"89. Binobarin, baxshichilikning genezisiga oid terminologik tahlillar bizga qadimgi shomonlik unsurlaridan professional dostonchilik maktablarigacha bo‘lgan murakkab yo‘lni aniqlash imkonini beradi. Baxshichilik san’atining shakllanish tarixi bevosita qadimgi shomonlik (shomanizm) e’tiqodlari va marosimlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Arxaik davrlarda "baxshi" tushunchasi faqat badiiy matn ijrochisini emas, balki shifobaxshlik, bashoratchilik va g‘ayritabiiy olam bilan aloqa o‘rnatuvchi vositachi – duoxonlik funksiyalarini ham bajargan. Ushbu tarixiy aloqadorlik dostonchilik ijrosining tashqi va ichki elementlarida, xususan, musiqiy asbobning (do‘mbira, qobiz yoki doira) "sehrli" kuchi haqidagi tasavvurlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Shomonlarning jazvaga tushib, ruhlar bilan muloqot qilishi kabi jarayonlar, keyinchalik baxshilarning doston aytishdan oldingi "termalar" orqali o‘zini va tinglovchini tayyorlashi, ruhiy hayajon (ekstaz) holatida soatlab doston kuylashi kabi estetik shakllarga evrilgan. Shuningdek, dostonlardagi qahramonning o‘limdan qaytishi, hayvonlar tilini tushunishi va samoviy kuchlar yordamida g‘alaba qozonishi kabi motivlar shomonistik dunyoqarashning epik transformatsiyasi natijasidir. Bu jarayon san’atning sof diniy-magik xarakterdan professional badiiy-estetik faoliyatga o‘tishidagi muhim evolyutsion bosqich hisoblanadi. Dostonchilik san’atida shomonlik unsurlari vaqti kelib islomiy qadriyatlar bilan sintezlashgan bo‘lsa-da, uning mohiyatidagi mifik asoslar saqlanib qolgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, baxshi va shomon o‘rtasidagi mushtaraklik ayniqsa ustoz-shogirdlik an’analarida va "g‘oyibdan ilm berilishi" haqidagi qarashlarda ko‘zga tashlanadi. Baxshining doston aytish jarayonidagi improvizatsiya mahorati ko‘p jihatdan uning ichki ruhiy quvvati va mifik homiylarga bo‘lgan ishonchi bilan bog‘lanadi. Bu borada Nasim Ochilov quyidagi fikrlarni ilgari suradi: "Baxshichilik shunchaki xotira mahsuli emas, balki uzoq tarixiy ildizlarga ega bo‘lgan, shomonlarning tabobat va bashorat an’analarini badiiy so‘z san’atiga ko‘chirgan murakkab tizimdir. Shuning uchun ham baxshi xalq orasida oddiy hofizdan ko‘ra yuqori, avliyo va donishmand darajasida ardoqlangan"90. Binobarin, baxshichilikning genezisini shomonizm kontekstida o‘rganish, dostonlar tarkibidagi mifik qatlamlarni va ularning janriy o‘ziga xosligini to‘g‘ri talqin qilish imkonini beradi. Baxshichilik san’atining mifik-ontologik asoslarida "pirlar" va "madadkor ruhlar" kulti markaziy o‘rin tutadi. Xalq tasavvuriga ko‘ra, haqiqiy baxshi faqatgina mashq orqali emas, balki tushida g‘oyibdan berilgan "ne’mat" – ilohiy iqtidor tufayli shakllanadi. Ushbu "tush ko‘rish" motivi dostonchilikda baxshining jamiyatdagi oddiy shaxsdan muqaddas ijodkor 89 Ochilov N. Baxshichilik san'ati va dostonchilik maktablari: Darslik. – Qarshi: "Qarshi davlat universiteti" nashriyoti, 2024. – 5 b. 90 O‘sha manba. 24 b. darajasiga ko‘tarilishini qonunlashtiruvchi ritual hisoblanadi. Xizr, chiltonlar yoki Oshiq Oydin kabi mifologik obrazlar tomonidan baxshiga duto‘mbira berilishi yoki uning og‘ziga "tuf" qilinishi baxshilik salohiyatining ilohiy manba bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu kabi mifik homiylar nafaqat baxshining ijodiy yo‘lini belgilaydi, balki doston matnidagi qahramonlarning og‘ir damlarida ham g‘oyibona madadkor sifatida namoyon bo‘lib, asarning epik izchilligini ta’minlaydi. Pirga sig‘inish va undan ijozat olish an’anasi baxshichilikning etnokultural qiyofasini belgilovchi eng qadimgi barqaror unsurlardan biridir. Baxshilik iqtidori va uning mifik asoslarini tadqiq etishda ustoz-shogirdlik an’analarining ma’naviy-ruhiy jihatlarini tahlil qilish zarur. Chunki har bir bo‘lajak baxshi o‘z silsilasini ma’lum bir "pir"ga borib taqalishiga ishonadi va bu ishonch uning repertuaridagi obrazlar talqiniga bevosita ta’sir etadi. Mifologik homiylik g‘oyasi baxshining ijro davomidagi ruhiy holatini (ekstazni) va uning mifik qahramonlar bilan "muloqot" qilish darajasiga yetishini ilmiy nuqtai nazardan asoslaydi. Folkloristik tadqiqotlarda ushbu hodisa baxshining shaxsiy iqtidori va an’anaviy mifik tafakkurning sintezi sifatida baholanadi. Taniqli folklorshunos olim To‘ra Mirzayev ta’kidlaganidek: "Dostonchi baxshilar o‘zlariga "pir" deb bilgan siymolarni nafaqat ijodiy homiy, balki o‘zlarining butun hayoti va san’atini boshqarib turuvchi ma’naviy quvvat manbai deb e’tirof etganlar. Bu holat dostonlarning kompozitsion qurilishida ham mifik-fantastik elementlarning ustuvorligini ta’minlagan"91. Shunday qilib, pirlar kulti baxshichilik san’atining mifik poydevorini tashkil etib, uning badiiy olamini g‘ayritabiiy va real dunyo chorrahasida namoyon etadi. Dostonchilik san’atining mifik asoslari nafaqat baxshining shaxsi, balki u ijro etayotgan asarlarning badiiy to‘qimasida, xususan, qahramon va tabiat o‘rtasidagi totemistik aloqalarda yaqqol namoyon bo‘ladi. O‘zbek xalq qahramonlik dostonlarida mifik tafakkur unsurlari personajlarning g‘ayritabiiy tug‘ilishi, homiy hayvonlar (ot, qashqir, qushlar) yordamida mushkul vaziyatlardan chiqishi kabi motivlar orqali ifodalanadi. Masalan, "Alpomish" dostonidagi Boychibor yoki "Go‘ro‘g‘li" turkumidagi G‘irot shunchaki binek vositasi emas, balki qahramonning mifik egizagi, uning ruhiy quvvatini to‘ldiruvchi totemistik obrazlardir. Ushbu qadimiy qatlamlar doston syujetining mifologik izchilligini ta’minlash bilan birga, xalqning qadimiy dunyoqarashi – inson va tabiatning ajralmas yaxlitligi haqidagi falsafasini badiiy shaklda saqlab keladi. Binobarin, epik matndagi har bir mifik unsur asrlar davomida baxshilar tomonidan sayqallanib, dostonning janriy tabiatini belgilovchi barqaror poetik qoliplarga aylangan. Dostonlar tarkibidagi mifik va fantastik obrazlarni tadqiq etish, xalq og‘zaki ijodining tarixiy taraqqiyotini anglashda muhim o‘rin tutadi. Epik tafakkurda real hayot voqealari mifik bo‘yoqlar bilan qorishib ketishi natijasida asarning badiiy ta’sir kuchi ortadi. Ayniqsa, qahramonning yer osti yoki g‘ayritabiiy olamlarga sayohati, ajdarho va devlar bilan olishishi kabi epizodlar insoniyatning yovuzlik ustidan ezgulik g‘alaba qozonishi haqidagi azaliy miflarining dostonchilikdagi transformatsiyasidir. Ushbu jarayonning ilmiy ahamiyati haqida professor Bahodir Sarimsoqov shunday yozadi: "Dostonlarimizdagi mifologik qatlamlar 91 Mirzayev T. O‘zbek xalq baxshilari san’ati. – Toshkent: "Fan", 2004. – 42 b.
| Mualliflar | Yo'ldoshev, Dilmurod, Qurbonov, Jahongir |
|---|---|
| Jurnal | Қўқон ДПИ. Илмий хабарлар |
| Nashr sanasi | 2026-08-10 |
| Jild | 8 |
| Son | 07. |
| Betlar | 1290-1293 |
| Til | Ingliz |
| DOI | 10.70728/c.series.san.v08.i07.005 |
DOI: 10.70728/c.series.san.v08.i07.005 · Maqolaning asl sahifasi
Baxshichilik, baqsi, pir
Ushbu maqolada o‘zbek dostonchilik san’atining hududiy-uslubiy xususiyatlari va dostonchilik maktablarining tipologik tasnifi tadqiq etiladi. Tadqiqot davomida Bulung‘ur, Qo‘rg‘on, Sherobod va Xorazm kabi yirik…
Мақолада телевидение сухандонининг касбий маҳорати нутқ техникаси, овоз имкониятлари, талаффуз, интонация, нутқ суръати ва экран орқали аудитория билан мулоқот ўрнатиш хусусиятлари асосида таҳлил қилинади. Телевизион…
Mazkur maqоlada Yangi O‘zbekistonda estrada san’atining yоshlar tarbiyasi, ma’naviy dunyоqarashi va axlоqiy qarashlariga kо‘rsatadigan ta’siri tahlil qilinadi. Estrada musiqasining zamоnaviy shakllari, uning ijоbiy va…
Maqolada o‘zbek estrada musiqasining janr-uslubiy tizimi tarixiy shakllanishi va rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari tadqiq etilgan. Tarixiy- musiqashunoslik, qiyosiy-uslubiy hamda madaniyatshunoslik yondashuvlari…
Mazkur maqolada naqsh san’ati elementlarining shakllanish jarayonida diniy tasavvurlar va diniy-falsafiy qarashlarning ta’siri ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda shamanizm, totemizm va animizm kabi…
Ushbu maqolada milliy qadriyatlarni, xalqning madaniy-tarixiy merosini o'sib kelayotgan yosh avlod shuuriga singdirishda tasviriy san'atning o'rni va imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida tasviriy san'at…
This thesis examines the basics of the theory and practice of the repair of watercolor and tempera paintings in connection with the tasks of special scientific works. The thesis contains methodological recommendations…
Ushbu maqolada qoraqalpog‘iston kompozitorlari fortepiano musiqasining shakllanishi va rivojlanishiga hissa qo‘shib, unga mahalliy madaniyat va an’analar elementlarini olib kirdilar, shuningdek, musiqachilarning kasbiy…
Ushbu maqolada yengil atletikachilar (ayniqsa, yuguruvchilar, sakrovchilar) mashg‘ulot va musobaqa jarayonlarida eng ko‘p shikastlanadigan tizza va tovon (oshiq-to‘piq) bo‘g‘imlari jarohatlarining yuzaga kelish…
Har bir jarayonning muvaffaqiyatli kechishi unda ustuvorlik kasb etuvchi tamoyillarga bog‘liq. Binobarin, tamoyillar yetakchi, asosiy, muhim g‘oyalar bo‘lib, o‘z mohiyatiga ko‘ra tegishli faoliyat yo‘nalishlarini…