“Vaqt” konseptining lingvomadaniy modeli: ingliz va o‘zbek tillari qiyosi

Suxrobjon Baxtiyor o‘g‘li, Rahimov, Sobir Bektashevich, Bazarov

World of Philology · 2026-yil

Annotatsiya

Mazkur tadqiqot “vaqt” konseptining ingliz va o‘zbek tillarida til-tafakkur-madaniyat kesishmasida qanday modellashtirilishini lingvomadaniy (linguocultural) yondashuv asosida qiyosiy yoritadi. Zamonaviy kognitiv lingvistika vaqtni bevosita kuzatilmaydigan abstrakt domen sifatida ko‘radi; shu bois u ko‘pincha fazo, harakat, resurs, me’yor, tabiat sikllari kabi tajribaviy domenlar orqali “ko‘rinadigan” qilinadi. Turli fanlar kesishmasidagi sharhlar vaqt tushunchalarining, ayniqsa, “fazoviylashtirilgan vaqt” (space-time mapping) mexanizmlarining til, imo-ishora, madaniy amaliyot va psixologik tajriba bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Tadqiqotda lingvomadaniy model “yadro-yaqin periferiyа-uzoqqa cho‘zilgan periferiyа” tamoyili bo‘yicha talqin qilinadi: yadro qatlamda leksik-semantik belgilash (vaqt, payt, zamon; time, moment, era), yaqin periferiyada paremiologiya va frazeologiya (maqol, matal, idiom), uzoq periferiyada esa diskursiv va pragmatik me’yorlar (punktuallik, “erta-kech” qadri, rejalash uslubi) tahlil qilinadi. Empirik qismda ochiq manbalardagi paremiologik birliklar va idiomatik ifodalar asosida tuzilgan mini-korpus (n=240; har til bo‘yicha 120 birlik) MIP (Metaphor Identification Procedure) kabi tekshiriladigan usulga tayanib konseptual metafora va freymlar bo‘yicha kodlandi. Natijalarda ingliz tilida vaqtning resurs/kapital sifatida konseptuallashuvi (“TIME IS MONEY” tipidagi ramkalar) nisbatan yuqori ulush ko‘rsatishi, o‘zbek tilida esa vaqtning “fursat”, “baraka”, “sikl” va “qadr” bilan bog‘langan freymlari faolroq ekani aniqlanadi. Qiyosiy tahlil tarjima, til o‘qitish va madaniyatlararo muloqot uchun amaliy xulosalar beradi.

Maqola ma’lumotlari
MualliflarSuxrobjon Baxtiyor o‘g‘li, Rahimov, Sobir Bektashevich, Bazarov
JurnalWorld of Philology
NashriyotЎзбекистон давлат санъат ва маданият институтининг Фарғона минтақавий филиали
Nashr sanasi2026-03-18
Jild5
Son2
Betlar232-239
TilO‘zbek
Ilmiy sohaFilologiya
DOI10.70728/phil.v05.i02.037
Indeksga qo‘shilgan2026-09-13

DOI: 10.70728/phil.v05.i02.037 · Maqolaning asl sahifasi

Kalit so‘zlar

konsept, lingvomadaniyat, temporallik, paremiologiya, frazeologiya, konseptual metafora, fazoviylashtirilgan vaqt, qiyosiy tahlil, MIP

Ilmiy soha

Filologiya

Iqtibos keltirish

APASuxrobjon Baxtiyor o‘g‘li, Rahimov, & Sobir Bektashevich, Bazarov (2026). “VAQT” KONSEPTINING LINGVOMADANIY MODELI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI QIYOSI. World of Philology, 5(2), 232-239. https://doi.org/10.70728/phil.v05.i02.037
GOST (OAK)Suxrobjon Baxtiyor o‘g‘li, Rahimov, Sobir Bektashevich, Bazarov “VAQT” KONSEPTINING LINGVOMADANIY MODELI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI QIYOSI // World of Philology. – 2026. – T. 5, № 2. – B. 232-239. – DOI: 10.70728/phil.v05.i02.037.
MLASuxrobjon Baxtiyor o‘g‘li, Rahimov, and Sobir Bektashevich, Bazarov. ““VAQT” KONSEPTINING LINGVOMADANIY MODELI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI QIYOSI.” World of Philology, 5(2), 232-239, 2026. https://doi.org/10.70728/phil.v05.i02.037
ChicagoSuxrobjon Baxtiyor o‘g‘li, Rahimov, and Sobir Bektashevich, Bazarov. ““VAQT” KONSEPTINING LINGVOMADANIY MODELI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI QIYOSI.” World of Philology, 5(2), 232-239 (2026). https://doi.org/10.70728/phil.v05.i02.037
HarvardSuxrobjon Baxtiyor o‘g‘li, Rahimov, and Sobir Bektashevich, Bazarov (2026) ‘“VAQT” KONSEPTINING LINGVOMADANIY MODELI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI QIYOSI’, World of Philology, 5(2), 232-239. https://doi.org/10.70728/phil.v05.i02.037
BibTeX
@article{suxrobjonbaxtiyoroglirahimov2026,
  title = {“VAQT” KONSEPTINING LINGVOMADANIY MODELI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI QIYOSI},
  author = {Suxrobjon Baxtiyor o‘g‘li, Rahimov and Sobir Bektashevich, Bazarov},
  journal = {World of Philology},
  year = {2026},
  volume = {5},
  number = {2},
  pages = {232-239},
  doi = {10.70728/phil.v05.i02.037},
  url = {https://doi.org/10.70728/phil.v05.i02.037}
}

Boshqa maqola uchun iqtibos tayyorlash

World of Philology jurnalidan boshqa maqolalar

World of Philology — barcha maqolalar · 2026-yil arxivi

Filologiya sohasidagi boshqa maqolalar

Filologiya sohasidagi OAK jurnallari