Explainable AI yordamida soc uchun tushuntiriladigan kiberxavf aniqlash tizimini ishlab chiqish

N.N. Jo‘rayev, A.Sh. Juraboyev

Муҳандислик ва Иқтисодиёт · 2026-yil

Annotatsiya

So‘nggi yillarda kiberxavfsizlik sohasida sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalaridanfoydalanish sezilarli darajada kengayib bormoqda. Biroq ko‘plab algoritmlar “qora quti” tamoyiliga asoslanganligi sababli,ularning qaror qabul qilish jarayonini izohlash murakkab bo‘lishi mumkin. Bu holat xavfsizlik operatsiyalari markazlari(Security Operations Center – SOC) faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki xavfsizlik mutaxassislari aniqlangantahdidlarning sabablarini ham tushunishi zarur. Mazkur tadqiqotda Explainable Artificial Intelligence (XAI) yondashuviasosida tushuntiriladigan kiberxavf aniqlash tizimi modeli taklif etiladi. Tizim mashinaviy o‘rganish algoritmlaridanfoydalangan holda tarmoq trafigini tahlil qiladi hamda aniqlangan tahdidlar uchun SHAP yoki LIME kabi tushuntirishmexanizmlarini qo‘llaydi. Natijada SOC mutaxassislari hujumlarning kelib chiqish sabablari va ta’sir etuvchi omillarnitezkor aniqlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Tadqiqot natijalari Explainable AI texnologiyalari kiberxavfsizlik tizimlariningishonchliligi, shaffofligi va samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi.

Maqola ma’lumotlari
MualliflarN.N. Jo‘rayev, A.Sh. Juraboyev
JurnalМуҳандислик ва Иқтисодиёт
NashriyotПлеханов номидаги Россия иқтисодиёти университетининг Тошкент шаҳридаги филиали
ISSN3060-463X, 3060-463X
Nashr sanasi2026-03-01
Jild4
Son3
TilO‘zbek
Ilmiy sohaTexnika
Indeksga qo‘shilgan2026-08-26

Maqolaning asl sahifasi

Kalit so‘zlar

kiberxavfsizlik, Explainable AI, XAI, SOC, kiberhujumlarni aniqlash, mashinaviy o‘rganish, tarmoq trafigi tahlili, SHAP, LIME.

Ilmiy soha

Texnika

Iqtibos keltirish

APAN.N. Jo‘rayev, & A.Sh. Juraboyev (2026). EXPLAINABLE AI YORDAMIDA SOC UCHUN TUSHUNTIRILADIGAN KIBERXAVF ANIQLASH TIZIMINI ISHLAB CHIQISH. Муҳандислик ва Иқтисодиёт, 4(3). https://muhandislik-iqtisodiyot.uz/index.php/journal/article/view/2236
GOST (OAK)N.N. Jo‘rayev, A.Sh. Juraboyev EXPLAINABLE AI YORDAMIDA SOC UCHUN TUSHUNTIRILADIGAN KIBERXAVF ANIQLASH TIZIMINI ISHLAB CHIQISH // Муҳандислик ва Иқтисодиёт. – 2026. – T. 4, № 3.
MLAN.N. Jo‘rayev, and A.Sh. Juraboyev. “EXPLAINABLE AI YORDAMIDA SOC UCHUN TUSHUNTIRILADIGAN KIBERXAVF ANIQLASH TIZIMINI ISHLAB CHIQISH.” Муҳандислик ва Иқтисодиёт, 4(3), 2026. https://muhandislik-iqtisodiyot.uz/index.php/journal/article/view/2236
ChicagoN.N. Jo‘rayev, and A.Sh. Juraboyev. “EXPLAINABLE AI YORDAMIDA SOC UCHUN TUSHUNTIRILADIGAN KIBERXAVF ANIQLASH TIZIMINI ISHLAB CHIQISH.” Муҳандислик ва Иқтисодиёт, 4(3) (2026). https://muhandislik-iqtisodiyot.uz/index.php/journal/article/view/2236
HarvardN.N. Jo‘rayev, and A.Sh. Juraboyev (2026) ‘EXPLAINABLE AI YORDAMIDA SOC UCHUN TUSHUNTIRILADIGAN KIBERXAVF ANIQLASH TIZIMINI ISHLAB CHIQISH’, Муҳандислик ва Иқтисодиёт, 4(3). https://muhandislik-iqtisodiyot.uz/index.php/journal/article/view/2236
BibTeX
@article{nnjorayev2026,
  title = {EXPLAINABLE AI YORDAMIDA SOC UCHUN TUSHUNTIRILADIGAN KIBERXAVF ANIQLASH TIZIMINI ISHLAB CHIQISH},
  author = {N.N. Jo‘rayev and A.Sh. Juraboyev},
  journal = {Муҳандислик ва Иқтисодиёт},
  year = {2026},
  volume = {4},
  number = {3},
  url = {https://muhandislik-iqtisodiyot.uz/index.php/journal/article/view/2236}
}

Boshqa maqola uchun iqtibos tayyorlash

Муҳандислик ва Иқтисодиёт jurnalidan boshqa maqolalar

Муҳандислик ва Иқтисодиёт — barcha maqolalar · 2026-yil arxivi

Texnika sohasidagi boshqa maqolalar

Texnika sohasidagi OAK jurnallari