So‘zlashuv nutqida ma’no qarama-qarshiligi: kontekst va intonatsiyaning roli

Hafizov, Sarvar

FarDU ilmiy xabarlari · 2026-yil

Annotatsiya

Og‘zaki nutq yozma matndan farqli o‘laroq, ko‘pincha so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan so‘zlovchining haqiqiy kommunikativ niyati o‘rtasida ziddiyat yuzaga keladigan konstruksiyalarga boy bo‘ladi. Ushbu maqolada aynan shu - semantik-pragmatik qarama-qarshilik - hodisasi, xususan, kinoya, antifrazis va ritorik savol kabi ko‘chma ma’noli konstruksiyalar kontekst va intonatsiyaning o‘zaro ta’siri nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Muammoning dolzarbligi shundaki, bunday konstruksiyalar yozma matnda maxsus grafik yoki leksik belgilarsiz deyarli ajratib bo‘lmaydi, biroq og‘zaki muloqotda tinglovchi tomonidan tez va aniq talqin qilinadi - bu esa prosodik va kontekstual omillarning alohida ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqotning maqsadi og‘zaki muloqotda so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan nutqiy niyat o‘rtasidagi ziddiyat qanday prosodik va situativ vositalar yordamida hal qilinishini aniqlash va tasniflashdan iborat. Bu maqsadga erishish uchun tadqiqotda mavzuga oid pragmatika va nutq prosodikasi nazariyalari (jumladan, Grays hamda Sperber va Uilsonning ishlari) tahlil qilingan, so‘ngra o‘zbek tilidagi tabiiy so‘zlashuv nutqidan tanlab olingan misollar asosida kontekstsiz va kontekstli talqinlar qiyoslangan. Tadqiqot sifat (qualitative) tavsifiy-tahliliy metodga asoslanadi: nutq parchalari transkripsiya qilingan, ularda ohang konturi (ko‘tarilish/tushish), urg‘u joylashuvi va pauza kabi prosodik belgilar shartli belgilar yordamida qayd etilgan, so‘ng har bir misol kontekstdan ajratilgan holda va kontekst bilan birgalikda talqin qilinib, natijalar taqqoslangan. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, intonatsiya konturi, urg‘u joylashuvi va pauza singari prosodik belgilar kontekstual omillar (situativ, lingvistik va ijtimoiy-madaniy kontekst) bilan birgalikda tinglovchida to‘g‘ri pragmatik talqinni shakllantiruvchi asosiy mexanizm sifatida xizmat qiladi. Xususan, aniqlanishicha, bir xil leksik-sintaktik tarkibga ega jumla faqat intonatsion konturning o‘zgarishi orqali diametral qarama-qarshi ikki xil ma’noni (masalan, chin maqtov va kinoya) ifodalashi mumkin; kinoya va antifrazis holatlarida ko‘pincha jumla so‘ngida ohangning keskin tushishi va qisqa pauza xarakterli belgi sifatida namoyon bo‘ladi, ritorik savollarda esa haqiqiy savollarga xos ko‘tariluvchi ohang o‘rniga tushuvchi kontur kuzatiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, o‘zbek tilshunosligida ma’no qarama-qarshiligi hodisasi ilk bor aynan intonatsion-kontekstual mexanizm nuqtai nazaridan, tabiiy nutq misollari asosida tizimli tarzda yoritilgan. Olingan natijalarning amaliy ahamiyati ikki yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: birinchidan, chet tili sifatida o‘zbek tilini o‘qitishda intonatsion-pragmatik kompetensiyani shakllantirish uchun material sifatida; ikkinchidan, nutqni tanish va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) tizimlarida kinoya va sarkazmni avtomatik aniqlash algoritmlari uchun lingvistik asos sifatida foydalanish mumkin. Maqolada, shuningdek, tadqiqotning cheklovlari va kelgusi tadqiqot yo‘nalishlari (kengroq audio-korpus asosida akustik-instrumental tahlil) belgilab o‘tilgan.

Maqola ma’lumotlari
MualliflarHafizov, Sarvar
JurnalFarDU ilmiy xabarlari
NashriyotFarg‘ona davlat universiteti
ISSN2010-8419, 2181-1571
Nashr sanasi2026-09-08
Jild7
Son4
Betlar113-119
TilO‘zbek
Ilmiy sohaFilologiya
Indeksga qo‘shilgan2026-10-22

Maqolaning asl sahifasi

Kalit so‘zlar

pragmatika, semantik qarama-qarshilik, kinoya, antifrazis, ritorik savol, intonatsiya, kontekst, og‘zaki nutq, implikatura, prosodika., pragmatics, semantic contradiction, irony, antiphrasis, rhetorical question, intonation, context, spoken discourse, implicature, prosody.

Ilmiy soha

Filologiya

Iqtibos keltirish

APAHafizov, Sarvar (2026). SO‘ZLASHUV NUTQIDA MA’NO QARAMA-QARSHILIGI: KONTEKST VA INTONATSIYANING ROLI. FarDU ilmiy xabarlari, 7(4), 113-119. https://journal.fdu.uz/main/article/7441
GOST (OAK)Hafizov, Sarvar SO‘ZLASHUV NUTQIDA MA’NO QARAMA-QARSHILIGI: KONTEKST VA INTONATSIYANING ROLI // FarDU ilmiy xabarlari. – 2026. – T. 7, № 4. – B. 113-119.
MLAHafizov, Sarvar. “SO‘ZLASHUV NUTQIDA MA’NO QARAMA-QARSHILIGI: KONTEKST VA INTONATSIYANING ROLI.” FarDU ilmiy xabarlari, 7(4), 113-119, 2026. https://journal.fdu.uz/main/article/7441
ChicagoHafizov, Sarvar. “SO‘ZLASHUV NUTQIDA MA’NO QARAMA-QARSHILIGI: KONTEKST VA INTONATSIYANING ROLI.” FarDU ilmiy xabarlari, 7(4), 113-119 (2026). https://journal.fdu.uz/main/article/7441
HarvardHafizov, Sarvar (2026) ‘SO‘ZLASHUV NUTQIDA MA’NO QARAMA-QARSHILIGI: KONTEKST VA INTONATSIYANING ROLI’, FarDU ilmiy xabarlari, 7(4), 113-119. https://journal.fdu.uz/main/article/7441
BibTeX
@article{hafizovsarvar2026,
  title = {SO‘ZLASHUV NUTQIDA MA’NO QARAMA-QARSHILIGI: KONTEKST VA INTONATSIYANING ROLI},
  author = {Hafizov, Sarvar},
  journal = {FarDU ilmiy xabarlari},
  year = {2026},
  volume = {7},
  number = {4},
  pages = {113-119},
  url = {https://journal.fdu.uz/main/article/7441}
}

Boshqa maqola uchun iqtibos tayyorlash

FarDU ilmiy xabarlari jurnalidan boshqa maqolalar

FarDU ilmiy xabarlari — barcha maqolalar · 2026-yil arxivi

Hafizov, Sarvar — boshqa maqolalari

Filologiya sohasidagi boshqa maqolalar

Filologiya sohasidagi OAK jurnallari