Annotatsiya 1926-yilda Boku shahrida boʻlib oʻtgan Turkologiya qurultoyi turkiy xalqlar madaniy-ma’rifiy hayotida muhim burilish nuqtasi boʻldi. Qurultoy kun tartibidagi eng dolzarb masalalardan biri yozuv masalasi edi. O‘sha davrda turkiy xalqlar asosan arab yozuvidan foydalanar, biroq bu yozuv fonetik jihatdan turkiy tillarning xususiyatlarini to‘liq ifodalay olmasdi. Shu sababli yangi, soddalashtirilgan va ilmiy asoslangan alifboga o‘tish masalasi keng muhokama qilindi. Ikkinchi tomondan, bu masalaning siyosiy tomonlari bor edi. Arab yozuvi musulmon dunyosi bilan madaniy birlikni mustahkamlab turgan edi. Shoʻrolar hukumati esa diniy va transmilliy birlashuv tendensiyalarini cheklashga intildi, lotin alifbosiga o‘tish orqali diniy markazlar bilan aloqani zaiflashtirish va milliy respublikalarni yangi mafkuraviy makonga integratsiya qilish maqsad qilindi. Qurultoyda yozuvni lotin asosiga o‘tkazish taklifi ilgari surilib, uning afzalliklari dalillar bilan asoslandi. Lotin yozuvi turkiy tillarning tovush tizimiga mos kelishi, o‘qish-yozishni osonlashtirishi hamda zamonaviy ilmiy-texnik adabiyotlarni o‘zlashtirishni tezlashtirishi ta’kidlandi. Shu bilan birga, yagona turkiy lotin alifbosini joriy etish orqali turkiy xalqlar o‘rtasida madaniy birlikni mustahkamlash, ilmiy hamkorlikni kengaytirish maqsad qilingan edi. Bu tashabbus, bir tomondan, turkiy tillarning fonetik tizimiga mos yozuv yaratishga qaratilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, markazlashgan nazoratni kuchaytirish vositasi edi. Yagona grafik tizim orqali nashriyot, ta’lim va ideologik matnlarni tezroq va samaraliroq tarqatish imkoniyati paydo bo‘ldi, biroq ayrim delegatlar arab yozuvi bilan bog‘liq tarixiy va diniy an’analarning uzilishi mumkinligidan xavotir bildirdilar. Natijada qurultoy qarorlari asosida turkiy respublikalarda lotin yozuviga bosqichma-bosqich o‘tish tavsiya etildi. Qurultoy yakunida lotin grafikasi asosidagi yagona turkiy alifbo konsepsiyasini ishlab chiqish va uni bosqichma-bosqich joriy etish bo‘yicha tavsiyalar qabul qilindi. Bu qaror keyinchalik ko‘plab turkiy respublikalarda yozuv islohoti jarayonini jadallashtirdi. Kalit so‘zlar: turkologiya, qurultoy, turkiy xalqlar, alifbo, imlo, yozuv, arab yozuvi, lotin yozuvi, kirill yozuvi.
| Mualliflar | Inomjon Azimov |
|---|---|
| Jurnal | Туркологик тадқиқотлар |
| Nashr sanasi | 2026-03-27 |
| Til | uz |
| DOI | 10.5281/zenodo.19841911 |
DOI: 10.5281/zenodo.19841911 · Maqolaning asl sahifasi
Özet Bu çalışmada; Türkiye’de Türkoloji sahasının tarihsel kökenleri, oryantalist bir disiplinden millî bir akademik inşa sürecine dönüşümü ve güncel kurumsal diplomasideki yeri ele alınmıştır. Osmanlı’nın son…
Аннотация Макалада кыргыз тил илиминде буга чейин профессорлор А.Жапаров, А.Иманов жана ф.и.д. Б.Тойчубекова тарабынан жүргүзүлгөн бир тутумдуу жөнөкөй сүйлөмдөрдүн классификациясы боюнча айрым так эмес, талаш туудурган…
Xülasə Türk dünyasında ortaq yazı sistemi ideyası XX əsrin əvvəllərində milli-mədəni inkişafın əsas istiqamətlərindən biri kimi gündəmə gəlmiş, bu prosesin ən mühüm mərhələsi 1926-cı il 26 fevral – 6 mart tarixlərində…
Аннотация Макалада кыргыз тил илиминде буга чейин профессорлор А.Жапаров, А.Иманов жана ф.и.д. Б.Тойчубекова тарабынан жүргүзүлгөн бир тутумдуу жөнөкөй сүйлөмдөрдүн классификациясы боюнча айрым так эмес, талаш туудурган…
Annotatsiya 1926-yildа Bоkudа Birinchi butunittifоq turkоlоgiya qurultоyi bо‘lib о‘tdi. Turkiy хаlqlаr tаriхi, tili vа аdаbiyoti mаsаlаlаri muhоkаmа qilingаn ushbu qurultоy mаtеriаllаri turlichа nuqtаyi nаzаrdаn tаhlil…
Özet Bu çalışma, Türk dilleri ailesinin en köklü kollarından biri olan ve Oğuz grubunun kadim temsilciliğini üstlenen Türkmen yazı dilinin tarihsel evrimini, 1926 Bakü Türkoloji Kurultayı’nın sunduğu stratejik…
Özet Bu çalışmada; Türkiye’de Türkoloji sahasının tarihsel kökenleri, oryantalist bir disiplinden millî bir akademik inşa sürecine dönüşümü ve güncel kurumsal diplomasideki yeri ele alınmıştır. Osmanlı’nın son…
Özet Bu çalışma, Türk dilleri ailesinin en köklü kollarından biri olan ve Oğuz grubunun kadim temsilciliğini üstlenen Türkmen yazı dilinin tarihsel evrimini, 1926 Bakü Türkoloji Kurultayı’nın sunduğu stratejik…
Annotatsiya 1926-yilda Boku shahrida boʻlib oʻtgan Turkologiya qurultoyi turkiy xalqlar madaniy-ma’rifiy hayotida muhim burilish nuqtasi boʻldi. Qurultoy kun tartibidagi eng dolzarb masalalardan biri yozuv masalasi edi…
Annotatsiya Sheva hamda dialektlar adabiy tilni boyituvchi manbadir. Sheva hududiy chegaralangan so‘zlardir. Lahja esa bir-biriga yaqin bo‘lgan shevalar yig‘indisidir. Dialekt termini esa sheva hamda lahjaga nisbatan…