Xalqaro chet el shartnomalarida blokcheyn asosidagi aqlli shartnomalar va raqamli transformatsiya: chegara osha savdoda shaffoflik, xavfsizlik va avtomatlashtirilgan ijroni takomillashtirish

Kurolov , Maksud

Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт · 2025-yil

Annotatsiya

Aqlli shartnoma bajarilishi va shartnoma bo‘yicha ijro texnologiya boshqaruv muvofiqligi orqali ta’sirlanadi.Qayta regressiya tahlili shuni ko‘rsatadiki: avtomatlashtirish bilan samaradorlik orasidagi bog‘liqlik, shaffoflik va xavfsizlikorasidagi bog‘liqlikdan kuchliroqdir — garchi kuzatilgan ta’sirlar kontekstga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tadqiqot natijalarishuni ko‘rsatadiki, blokcheyn asosida tuzilgan shartnomalar tizimi raqamli jihatdan yetuk muhitlarda samaraliroq bo‘lib,bu yerda savdogarlar aqlli shartnomalarning taklif qiladigan qiymatini va xavfni kamaytirish imkoniyatlarini yaxshi anglabyetadilar; aksincha, rivojlanayotgan iqtisodiy mamlakatlarda bunday samaradorlik past bo‘lishi mumkin, chunki tomonlarshartnoma shartlari uchun hech bo‘lmaganda ba’zi kirish ma’lumotlarini qo‘lda yuritilgan hujjatlardan tekshirishlari zarurbo‘ladi. Ushbu tadqiqot chegara osha tranzaksiyalarning tartibga solish va texnik jihatlarini yoritishni maqsad qilgan. Panelma’lumotlarga tayangan SEM AHP gibrid modellari natijalari taqsimlangan jurnallar (distributed ledgers)dagi ishonchmetrikasi bilan shartnomaviy ijro o‘rtasida p < 0,01 darajada sezilarli korrelyatsiya mavjudligini ko‘rsatadi. Doktorlik ilmiytadqiqotim doirasida o‘tkazilgan uch yillik solishtirma tahlillarga hamda ichiga UNCITRAL yo‘riqnomalari, aqlli shartnomastandartlari, ma’lumotlarni maxfiyligini ta’minlash qonunlari kabi xalqaro huquqiy me’yoriy hujjatlarni tahlil qilish orqalimen blokcheyn texnologiyasi chet el shartnomalarida qabul qilinishi dinamikasiga yangicha yondashuv taklif qilaman.Biroq, texnik moslik (interoperabellik)dan tashqari, regulyativ tartiblar orasidagi tortishuv ko‘pincha amalga oshirishyo‘lida katta to‘siq bo‘lgan va loyiha davomiyligi uzoq bo‘lganda, kontrapartiyalar o‘rtasidagi ishonchsizlik yagona jiddiyto‘siq bo‘lib qolgan. Shunday qilib, natijalarimiz shuni tasdiqlaydi: qisqa muddatli tranzaksiyalar uchun yuqori darajadaavtomatlashtirish foydali bo‘lishi mumkin, biroq uzoq muddatli hamkorliklarda tomonlar shaxsiy ishonchga (interpersonaltrust) ko‘proq tayanish ehtimoli yuqoridir. Avtomatlashtirish ishonch paradigmasini yanada murakkablashtirgan holda,OECD yo‘riqnomalari yaqinda faqat algoritmik manipulyatsiyaga moyil ilovalarni cheklashni tavsiya qildi — bu esashartnomalar “qora quti” (audit qilinmaydigan qarorqabul qilish) bilan buzilmasligiga kafolat yaratadi. Shuning uchun,ayniqsa muvofiqlik (compliance) bo‘yicha regulyativ himoyaga e’tibor qaratish — “majburiyatlar tekshiruvi, ijrosi vaauditlanishi uchun aqlli shartnoma protokollari” — raqamli diplomatiyada ishonch shakllantirish imkoniyatini taqdim etadi

Maqola ma’lumotlari
MualliflarKurolov , Maksud
JurnalЯшил иқтисодиёт ва тараққиёт
NashriyotТошкент давлат иқтисодиёт университети
ISSN2992-8982
Nashr sanasi2025-09-01
Jild3
Son9
TilO‘zbek
Ilmiy sohaIqtisodiyot
DOI10.5281/zenodo.17480769
Indeksga qo‘shilgan2026-08-26

DOI: 10.5281/zenodo.17480769 · Maqolaning asl sahifasi

Kalit so‘zlar

Blokcheyn asosidagi aqlli shartnomalar, chegara osha savdo, avtomatlashtirish–ishonch muvozanati, regulyativ tortishuv, boshqaruv shaffofligi, taqsimlangan jurnallar texnologiyasi, raqamli shartnoma ijrosi

Ilmiy soha

Iqtisodiyot

Iqtibos keltirish

APAKurolov , Maksud (2025). XALQARO CHET EL SHARTNOMALARIDA BLOKCHEYN ASOSIDAGI AQLLI SHARTNOMALAR VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA: CHEGARA OSHA SAVDODA SHAFFOFLIK, XAVFSIZLIK VA AVTOMATLASHTIRILGAN IJRONI TAKOMILLASHTIRISH. Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт, 3(9). https://doi.org/10.5281/zenodo.17480769
GOST (OAK)Kurolov , Maksud XALQARO CHET EL SHARTNOMALARIDA BLOKCHEYN ASOSIDAGI AQLLI SHARTNOMALAR VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA: CHEGARA OSHA SAVDODA SHAFFOFLIK, XAVFSIZLIK VA AVTOMATLASHTIRILGAN IJRONI TAKOMILLASHTIRISH // Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт. – 2025. – T. 3, № 9. – DOI: 10.5281/zenodo.17480769.
MLAKurolov , Maksud. “XALQARO CHET EL SHARTNOMALARIDA BLOKCHEYN ASOSIDAGI AQLLI SHARTNOMALAR VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA: CHEGARA OSHA SAVDODA SHAFFOFLIK, XAVFSIZLIK VA AVTOMATLASHTIRILGAN IJRONI TAKOMILLASHTIRISH.” Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт, 3(9), 2025. https://doi.org/10.5281/zenodo.17480769
ChicagoKurolov , Maksud. “XALQARO CHET EL SHARTNOMALARIDA BLOKCHEYN ASOSIDAGI AQLLI SHARTNOMALAR VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA: CHEGARA OSHA SAVDODA SHAFFOFLIK, XAVFSIZLIK VA AVTOMATLASHTIRILGAN IJRONI TAKOMILLASHTIRISH.” Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт, 3(9) (2025). https://doi.org/10.5281/zenodo.17480769
HarvardKurolov , Maksud (2025) ‘XALQARO CHET EL SHARTNOMALARIDA BLOKCHEYN ASOSIDAGI AQLLI SHARTNOMALAR VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA: CHEGARA OSHA SAVDODA SHAFFOFLIK, XAVFSIZLIK VA AVTOMATLASHTIRILGAN IJRONI TAKOMILLASHTIRISH’, Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт, 3(9). https://doi.org/10.5281/zenodo.17480769
BibTeX
@article{kurolovmaksud2025,
  title = {XALQARO CHET EL SHARTNOMALARIDA BLOKCHEYN ASOSIDAGI AQLLI SHARTNOMALAR VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA: CHEGARA OSHA SAVDODA SHAFFOFLIK, XAVFSIZLIK VA AVTOMATLASHTIRILGAN IJRONI TAKOMILLASHTIRISH},
  author = {Kurolov , Maksud},
  journal = {Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт},
  year = {2025},
  volume = {3},
  number = {9},
  doi = {10.5281/zenodo.17480769},
  url = {https://doi.org/10.5281/zenodo.17480769}
}

Boshqa maqola uchun iqtibos tayyorlash

Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт jurnalidan boshqa maqolalar

Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт — barcha maqolalar · 2025-yil arxivi

Kurolov , Maksud — boshqa maqolalari

Iqtisodiyot sohasidagi boshqa maqolalar

Iqtisodiyot sohasidagi OAK jurnallari