Нўхат орасида учрайдиган бегона ўтларнинг тур миқдорлари ва зарарлаш даражаси

Н.ТУРДИЕВА, А.УМАРОВ, Д.ТОҒАЕВА, Ш.БАХОДИРОВА

Agro kimyo himoya va o‘simliklar karantini (O‘simliklar himoyasi va karantini) · 2026-yil

Annotatsiya

Сорные растения снижают урожайность сельскохозяйственных культур, ухудшают качество продукции. При средней засоренности посевов урожайность снижается на 20-25%, а при сильной засоренности вообще можно не получить урожая. По результатам исследований выявлено, что ущерб от сорняков превосходит общие потери от насекомых, болезней и последствий града вместе взятых. Abstract. The Weeds reduce the productivity of the agricultural cultures, worsen the quality to product. Under average sowing productivity falls on 20-25%, but under strong in general possible not to get the harvests. On result of the studies is revealed that damage from weed exceeds the general losses from insect, diseases and consequence of the hail together taken. Қишлоқ хўжалик экинлари ҳосилдорлигини кўпайтириш, янги технологияларни ишлаб чиқиш, деҳқончилик мада­ ниятини оширишни та­ лаб қилади. Бунинг учун эрозияга қарши кураш, экинларни уйғунлашган ҳимоя қилиш, азотни био­ логик фиксация қилиш самарадорлигини ошириш, тежамкор суғоришни иш­ лаб чиқиш ҳамда уларни амалиётга жорий этиш талаб қилинади. Жаҳон деҳкончилигида б и о л о г и к а з о т н и н г аҳамияти жуда катта. Ҳатто Ғарбий Европа мам­ лакатларида гектарига 1-1,2 тонна маъданли ўғитлар солинсада, маъданли ўғитлар ҳисобидан ўсимликнинг азотга бўлган талаби 25 % қондирилади холос. Келажакда қишлоқ хўжалиги экинларининг ҳосилдорлиги ортиб бориши билан уларнинг азотга бўлган талаби ҳам ортиб боради. Қишлоқ хўжалигида ўсимлик оқсили муаммосини ҳал қилишда ҳаво азотини эркин ва дуккакли экинлар илдизида яшовчи туганак бактериялар ёрдамида ҳал қилиш муҳим аҳамиятга эга. Биологик азотга ҳаво азотининг киритилиши ўсимликлар таркибида оқсилнинг ошишига сабаб бўлади. Дук­ какли дон экинлари таркибидаги оқсилнинг асосий қисми туга­ нак бактериялар томонидан ўзлаштирилган азотнинг ҳисобига ҳосил бўлади. Жаҳон деҳкончилигида биологик азотнинг аҳамияти жуда катта. Ҳатто Ғарбий Европа мамлакатларида гектарига 1-1,2 т маъданли ўғитлар солинсада, маъданли ўғитлар ҳисобидан ўсимликнинг азотга бўлган талаби 25 % қондирилади холос. Келажакда қишлоқ хўжалиги экинларининг ҳосилдорлиги ортиб бориши билан уларнинг азотга бўлган талаби ҳам ортиб боради. Қишлоқ хўжалигида ўсимлик оқсили муаммосини ҳал қилишда ҳаво азотини эркин ва дуккакли экинлар илдизида яшовчи туганак бактериялар ёрдамида ҳал қилиш муҳим аҳамиятга эга. Биологик азотга ҳаво азотининг киритилиши ўсимликлар таркибида оқсилнинг ошишига сабаб бўлади. Дук­ какли дон экинлари таркибидаги оқсилнинг асосий қисми туга­ нак бактериялар томонидан ўзлаштирилган азотнинг ҳисобига ҳосил бўлади. Дуккакли экинлар ҳаво азотини Rizobium авлодига кирувчи бактериялар ёрдамида ўзлаштириб, мавсум давомида маълум миқдорда азот тўплайди. Ўзбекистонда дуккакли ўтлар, дуккакли дон экинлари қанча кўп экилса, етиштириладиган оқсил миқдори шунча кўпаяди, тупроқ унумдорлиги ортади, экологик муам­ молар ҳал қилинади. Биологик азотнинг ўзлаштирилиши маъ­ лум шароитлардагина фаол ўтади. Нўхат – Ўзбекистонда энг кенг тарқалган дук­ какли дон экинларидан бири. Донидан турли таомлар тайёрланади, айниқса, шўрва, паловга кўп солинади. Донла­ ри гўшт билан алоҳида димланиб ҳам пиши­ рилади, қовурилиб дон ҳолатида ҳам истеъмол қилинади. Оқ донли навлари озиқ-овқат, қора донли навлари ем-хашак учун ўстирилади. Дони таркибида 25-30 % оқсил, 4-7 % ёғ, 47-60 % азотсиз экстрактланадиган моддалар, 2,4-12,8 % целлюлоза, 4,0 % кул, витамин В1 ҳамда маъданли тузлар бўлади. Унинг дони омихта емга қўшилса уларнинг ҳазмланиши осонлашади. Поя ва баргларида отқулоқ ва олма кислоталари кўп. Нўхат – Cicer aretinum L. бир йиллик ўтсимон ўсимлик. Илдизи 100-150 смчуқурликкакирибборади. Ёнилдизлари­ яхширивожланган. Пояси тик, сершох, бўйи60 см га етади. Нўхаттозашудгоргаэкилади. Кузгибуғдойданкейинжойлаштири лгандагинанисбатаннўхатданкейинэкилсакузгибуғдойҳосилдор лиги 11-26 % ортиқбўлганаммотозашудгоргаэкилгандагинанисб атанҳосилдорлик 9-18 % камайган. Аммо кейинги йилларда такрорий экинлар орасида ҳаддан зиёд бегона ўтлар кўпайиб кетганлиги сабабли турли хил касаллик, ҳашорат, зараркунандалар билан зарарланмоқда. Бунинг асосий сабаблари қишлоқ хўжалик экинлари экилади­ ган майдонларнинг дала четлари, йўл ёқалари, ариқ бўйлари катта-кичик зовурлар, экин экилмайдиган ерлар, суғориш шахоб­ чалари, сифатсиз тайёрланадиган шарбатлар, чиритилмасдан бериладиган маҳаллий гўнг, бегона ўт уруғлари ерга сочили­ ши, экинни орасига ишлов берилмаслиги эвазигадир. Бундай ҳолатда далаларда агротехник тадбирлар билан бир қаторда зудлик билан кимёвий қарши кураш чоралари олиб борилмаса 2-3 йилдан сўнг далалар аҳволи экин экишга нолойиқ ҳолатга келиб қолиши мумкин. Бегона ўтлар такрорий экинлари униб чиқишидан тортиб, то ҳосилни йиғиштириб олгунча ўсимликнинг бир меъёрда ўсиб-ривожланишига тўсқинлик қилади. Улар сув, ёруғлик, озиқ моддалар ва бошқа муҳит омилларидан жуда

Maqola ma’lumotlari
MualliflarН.ТУРДИЕВА, А.УМАРОВ, Д.ТОҒАЕВА, Ш.БАХОДИРОВА
JurnalAgro kimyo himoya va o‘simliklar karantini (O‘simliklar himoyasi va karantini)
Nashr sanasi2026-04-07
Son3
TilO‘zbek

Maqolaning asl sahifasi

Ilmiy soha

Qishloq xo‘jaligi

Agro kimyo himoya va o‘simliklar karantini (O‘simliklar himoyasi va karantini) jurnalidan boshqa maqolalar

Agro kimyo himoya va o‘simliklar karantini (O‘simliklar himoyasi va karantini) — barcha maqolalar